– Φίλοι Ιστορικής Μνήμης & Πολιτιστικής Δημιουργίας (ΦΙΜΠΟΔ)                                                                                               

Μεγάλο το ενδιαφέρον των συντοπιτών μας, για το Αφιέρωμα στον σημαντικότατο αρχιτέκτονα Αργύρη Αδαλή.

 Η πρόταση των ΦΙΜΠΟΔ, ότι ήταν πια καιρός, 110 χρόνια μετά τον θάνατό του (!), να τιμηθεί ο Αργύρης Αδαλής, έγινε πραγματικότητα στο πλαίσιο της 2ης Έκθεσης Αρχιτεκτονικού Έργου Λέσβιων Αρχιτεκτόνων, με την αγαστή συνεργασία του  Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Λέσβου, των ΦΙΜΠΟΔ  και της Κοιν.Σ.Επ :  «Παρέα στη Λέσβο», καθώς και με την υποστήριξη του ΤΕΕ Β.Α. Αιγαίου.

Το αφιέρωμα ανέδειξε την ιστορική και κοινωνική σημασία του έργου του Αδαλή, μέσα από πλούσιο φωτογραφικό και αρχειακό υλικό, καθώς και μέσα από εισηγήσεις που φώτισαν την εποχή και τις  συνθήκες της αρχιτεκτονικής του δραστηριότητας στη Μυτιλήνη.

Οι εκδηλώσεις ξεκίνησαν με τις πολύ ενδιαφέρουσες ξεναγήσεις που έκαναν οι κυρίες Έλσα Εγγλεζοπούλου, Ελένη Κρητικού και Κορνηλία Δεσλή, της ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ  ΠΑΡΕΑ@ΛΕΣΒΟΣ, σε  τρία εμβληματικά έργα του αρχιτέκτονα Αργύρη Αδαλή, τον Άγιο Θεράποντα, τα Κεντρικά Λύκεια και το Παλιό Δημαρχείο. Οι δηλώσεις συμμετοχής 150 συντοπιτών μας, είχαν συμπληρώσει το όριο ξενάγησης από την προηγούμενη μέρα.

— Το Φουαγιέ του Δημοτικού Θεάτρου Μυτιλήνης, γέμισε από κόσμο στο άνοιγμα της πλούσιας σε ιδέες και πρωτότυπες προτάσεις 2ης Έκθεσης Αρχιτεκτονικού Έργου Λέσβιων Αρχιτεκτόνων.

—Στην αίθουσα του Δημοτικού Θεάτρου Μυτιλήνης, ακολούθησαν οι σύντομοι χαιρετισμοί των εκπροσώπων των συνδιοργανωτών, Παναγιώτη Βεκρή από τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων,  Στρατή Βλαστάρη από τους ΦΙΜΠΟΔ και του Στρατή Μανωλακέλλη από το ΤΕΕ Β.Α. Αιγαίου που υποστήριξε την εκδήλωση.  Την εκδήλωση παρουσίασε η αρχιτέκτονας Μυρτώ Προκοπίου. Την τεχνική επιμέλεια όλου του Αφιερώματος, είχε ο Κώστας Καρατζάς.

-Για το έργο και τη ζωή του Αργύρη Αδαλή μίλησε η  αρχιτέκτονας κ. Φανή Χιωτέλλη, παρουσιάζοντας την εργοβιογραφία και αρκετά από τα κτίρια με πρωτότυπα αρχιτεκτονικά σχέδια.

-Εκ μέρους  των ΦΙΜΠΟΔ ο Χρήστος Χατζηλίας, αναφέρθηκε στις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής δραστηριοποίησης του Α. Αδαλή, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα την τέχνη των συντεχνιών των μαστόρων, που μετέτρεπαν τα μεγαλοφυή  σχέδια του Αδαλή, σε θαυμαστά οικοδομήματα.

-Για το πολεοδομικό έργο του Α. Αδαλή και την ευρύτερη συμβολή του στην αντιμετώπιση αναγκών της Μυτιλήνης, μίλησε η αρχιτέκτονας κ. Μαρία Τσιτιμάκη.

-Χαιρετισμό στην εκδήλωση απεύθυνε  η δισέγγονη του Αργύρη Αδαλή κ. Ντίνα Ορφανού, που εξέφρασε τα συγχαρητήριά της στους συνδιοργανωτές και  παράλληλα ανακοίνωσε ότι προτίθεται να προσφέρει στην πόλη, προτομή του Αργύρη Αδαλή και ότι θα υποβάλει στον Δήμο σχετική πρόταση.  Η Έκθεση του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, έμεινε ανοιχτή στο κοινό και σε Σχολεία που την επισκέφθηκαν, μέχρι την Τετάρτη 1η Οκτώβρη, ενώ παράλληλα γινόταν και ξεναγήσεις των Μαθητών σε εμβληματικά κτίρια, που οικοδομήθηκαν με αρχιτεκτονικά σχέδια του Αργύρη Αδαλή.

–Ευχόμαστε από καρδιάς και πιστεύουμε ότι τα θέματα και τις μνήμες που ξαναέφερε στην επικαιρότητα , το Αφιέρωμα στον Αργύρη Αδαλή, με τις ξεναγήσεις, τις ομιλίες  και την  Έκθεση του  Αρχιτεκτονικού Έργου,  θα αναθερμάνουν εκδηλώσεις και ενέργειες προστασίας και ανάδειξης, του οικιστικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος της Λέσβου.

Χαιρετισμός Στρατή Βλαστάρη εκ μέρους των ΦΙΜΠΟΔ

Μυτιλήνη 24/09/25

Καλησπέρα σε όλους και σας ευχαριστούμε από καρδιάς που τιμάτε την αποψινή μας εκδήλωση.

Το 1915 πέθανε ο Αργύρης Αδαλής. Ο σπουδαίος αυτός αρχιτέκτονας, ένας από τους σημαντικότερους  της σύγχρονης Ελλάδας, που σχεδίασε τα υπέροχα δημόσια και ιδιωτικά κτίρια της Μυτιλήνης. Αυτά, που αποτέλεσαν τα «τοπόσημα» της πόλης μας. Όποια αφίσα, όποιο καρτ ποστάλ, όποια διαφήμιση–εικόνα της Μυτιλήνης να δει κανείς, το πιθανότερο είναι να περιέχει ένα από τα κτίρια – κοσμήματα της πόλης, που σχεδίασε ως αρχιτέκτονας, ο Αργύρης Αδαλής. Φέρτε στο μυαλό σας, τα κτίρια που είναι εδώ γύρω μας : Ο Αγιος Θεράπων, τα Κεντρικά Λύκεια, το ιστορικό Δημαρχείο της Μυτιλήνης, η Μεγάλη Βρετάνια… Και τόσα και τόσα άλλα, που θα μας τα περιγράψουν οι εισηγητές, καθ’ ύλην αρμόδιοι, της αποψινής μας εκδήλωσης.

Ε, …μετά από 110 χρόνια, από το θάνατο του Αργύρη Αδαλή, ήρθε η ώρα να τιμήσουμε τον σπουδαίο αυτό αρχιτέκτονα, στην πόλη που τόσο καθοριστικά σημάδεψαν τα αρχιτεκτονικά του αριστουργήματα. Γιατί μέχρι τώρα, καμία δημόσια ή τοπική αρχή δεν σκέφτηκε ότι πρέπει να τιμηθεί ο σπουδαίος αυτός συνδημιουργός της αρχιτεκτονικής ταυτότητας της πόλης μας.

Χαιρόμαστε σαν Φίλοι Ιστορικής Μνήμης και Πολιτιστικής Δημιουργίας, που οι συντοπίτες μας του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Λέσβου και της ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ Παρέα στη Λέσβο, αποδέχθηκαν την πρότασή μας και συνέβαλαν καθοριστικά στην συνδιοργάνωση του  Αφιερώματος στον Αργύρη Αδαλή. Χαιρόμαστε δε και για την πολύ καλή συνεργασία που ακολούθησε, στο διάστημα προετοιμασίας των Εκδηλώσεων.

Για πρώτη φορά, πριν 7 χρόνια –το 2018- ως Φ.Ι.Μ.ΠΟ.Δ, προτείναμε να δοθεί το όνομα του Αργύρη Αδαλή, στο δρόμο του εξοχικού του πύργου στο Ακρωτήρι. Μετά από τις θετικές γνωμοδοτήσεις των αρμοδίων οργάνων, το Δημοτικό Συμβούλιο Μυτιλήνης, πήρε την τελική απόφαση στις 5-8-2019. Αλλά επειδή περνούσαν τα χρόνια και δεν βλέπαμε υλοποίηση της πρότασης, φροντίσαμε ιδιωτικά οι Φιμποδίτες, κατασκευάσαμε τις πινακίδες – οδοδείκτες και τις τοποθετήσαμε το 2013… Ήταν η πρώτη, ελάχιστη απόδοση τιμής, για τον άνθρωπο, επιστήμονα – αρχιτέκτονα, που τόσα του οφείλει αυτή η πόλη.

Έχουμε τη μεγάλη τιμή να βρίσκεται μαζί μας απόψε η δισέγγονη του Αργύρη Αδαλή, η κ. Ντίνα Ορφανού, που δέχτηκε με χαρά την  πρότασή μας να παρευρεθεί και να χαιρετήσει την εκδήλωση. Και θα έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε μια σπουδαία πρότασή της, που θα υποβάλουμε από κοινού στο Δήμο Μυτιλήνης.

Οι οικονομικές – κοινωνικές συνθήκες στη Λέσβο την εποχή δραστηριοποίησης του Α. Αδαλή

Χρήστος Χατζηλίας (ΦΙΜΠΟΔ), 24.09.2025

Δ1-2 Ο 19ος αιώνας, και ιδιαίτερα το δεύτερο μισό του,  θεωρείται για τη Λέσβο, που βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία, ως περίοδος οικονομικής ακμής και κοινωνικών ανακατατάξεων.

Δ3 Τα τοπικά γεγονότα που διαμόρφωσαν αποφασιστικά αυτές τις συνθήκες ήταν η α. η φοβερή παγωνιά του 1850, γνωστή ως «κάψιμο των ελιών» (καμάδα), που έπληξε δραματικά την οικονομία του νησιού, β. η πυρκαγιά του 1851, που κατέκαυσε μεγάλο τμήμα της πόλης της Μυτιλήνης και γ. οι μεγάλοι σεισμοί του 1867 και του 1889, που προκάλεσαν τεράστιες υλικές ζημιές και απώλειες ζωών.

Σε επίπεδο Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, διανύαμε την περίοδο του Τανζιμάτ (1839-1878), εποχή διοικητικών, φορολογικών και οικονομικών αναδιαρθρώσεων, που «αποδέχτηκαν» τη διείσδυση των ξένων κεφαλαίων και προστάτεψαν – τρόπον τινά – τα προνόμια και τα δικαιώματα των θρησκευτικών μειονοτήτων, των λεγόμενων  «millet».

Δ4 Οι οικονομικές συνέπειες των διοικητικών μεταρρυθμίσεων του Τανζιμάτ ήταν ιδιαιτέρως εμφανείς στη λεσβιακή πραγματικότητα. Το εξαγωγικό εμπόριο απελευθερώθηκε, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της έγγειας ιδιοκτησίας των μουσουλμάνων, μεταβιβάστηκε σταδιακά σε χριστιανούς μεγαλογαιοκτήμονες, που είχαν συσσωρεύσει κεφάλαια από το εμπόριο, ή και την τοκογλυφία. Η μονοκαλλιέργεια της ελιάς ενισχύθηκε, ιδίως μετά την καταστροφή των ελαιόδεντρων, το 1850, και την εισαγωγή νέων ποικιλιών, που απέδιδαν μεγάλες ποσότητες ελαιόκαρπου και οδήγησαν την παραγωγή ελαιολάδου σε υψηλά επίπεδα τη δεκαετία του 1880. Αυτό το γεγονός κατέστησε επιτακτική την ανάγκη εκσυγχρονισμού του τρόπου επεξεργασίας, με την εισαγωγή του ατμού και τη βιομηχανική πλέον έκθλιψη με μηχανήματα, που παραγγέλλονταν στη Σμύρνη και την ανέγερση σύγχρονων βιομηχανικών κτισμάτων επεξεργασίας της ελιάς και των υποπροϊόντων της (εξαγωγικό εμπόριο λαδιού – σαπουνιού, βιομηχανική ελαιουργία – σαπωνοποιεία κλπ).

Δ5 Την ίδια εποχή η πόλη-λιμάνι της Μυτιλήνης, με την ανάπτυξη ιδίως του νότιου λιμανιού, συνδέθηκε με τα οικονομικά κέντρα της Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας (Μασσαλία, Σύρο, Αλεξάνδρεια, Κωνσταντινούπολη, Τεργέστη, Γαλάτσι, Θεσσαλονίκη, Οδησσός, κ.ά.) και έγινε πύλη εισαγωγής των ευρωπαϊκών προϊόντων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, καθώς και κόμβος εξαγωγών πρώτων υλών και γεωργικών προϊόντων προς τις δυτικές αγορές. Ο ανταγωνισμός των ευρωπαϊκών Δυνάμεων εντάθηκε, γι’ αυτό και ιδρύθηκαν υποπροξενεία, που προωθούσαν τα συμφέροντα των ξένων εταιρειών και προστάτευαν τις εμπορικές συναλλαγές και τις φορολογικές απαλλαγές των υπηκόων τους, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στη Λέσβο.

Δ6 Το λιμάνι της Μυτιλήνης, τότε, παγιώθηκε ως διαμετακομιστικό κέντρο της ανατολικής Μεσογείου, επειδή βρισκόταν στο σταυροδρόμι των εμπορικών δρόμων Ευξείνου Πόντου – Αλεξάνδρειας και Δυτικής Μεσογείου – Σμύρνης

Δ7 Η έντονη οικονομική κινητικότητα της εποχής, η αύξηση του χριστιανικού πληθυσμού της Λέσβου και η αυτονομία – προνομιακή φορολογική κατάσταση των Κυδωνιών (Αϊβαλί, τουρκ. Ayvalik) από το 1774 και μετά  οδήγησαν πολλούς Λέσβιους εμπόρους, τεχνίτες, εργάτες και αγρότες σε περιοδική αλλά και μόνιμη εγκατάσταση στα απέναντι μικρασιατικά παράλια, τον «Μυτιληναίων αιγιαλόν» των αρχαίων Αιολέων.

Δ8 Η Σμύρνη, το Αϊβαλί και η Κωνσταντινούπολη αποτέλεσαν τα κέντρα του μεταναστευτικού δικτύου των Λέσβιων, με πολλαπλές οικονομικές, πολιτισμικές και κοινωνικές διαδράσεις. Οι μετακινήσεις αυτές αποτέλεσαν τη βάση για τη συγκρότηση νεοτερικών πολιτισμικών πρακτικών, οι οποίες οδήγησαν με τη σειρά τους στην κοινωνική διαφοροποίηση των τοπικών κοινοτήτων, με τη συγκρότηση και ισχυροποίηση της εντόπιας αστικής τάξης, των εμπορογαιοκτημόνων, καθώς και τη δημιουργία των αγροτικών και εργατικών στρωμάτων.

Δ9 Η καταπολέμηση της πειρατείας, η κατασκευή χερσαίου οδικού δικτύου σε συνδυασμό με την ακτοπλοϊκή σύνδεση των επινείων του νησιού και τη μετατροπή τους σε οικιστικούς σχηματισμούς, διευκόλυνε την εσωτερική επικοινωνία και την ασφαλή πρόσβαση στη μικρασιατική ακτή και πυροδότησε την εμπορική ανάπτυξη. Η οικιστική φυσιογνωμία του νησιού κατά το 1908 αποτυπώνεται με την καταγραφή 88 οικιστικών σχηματισμών και 25 επινείων, φαινόμενο που υποδηλώνει την ανάπτυξη των εμπορικών συναλλαγών και την εξωστρέφεια της οικονομίας της εποχής. Η ισχυροποίηση της τάξης των εμποροκτηματιών σχετίζεται άμεσα με τις εμπορικές και βιομηχανικές τους δραστηριότητες, ενώ συμμετείχαν ως δημογέροντες στην πολιτική εκπροσώπηση της χριστιανικής κοινότητας και προωθούσαν την αστικοποίηση της κοινωνίας του νησιού, ιδρύοντας εμπορικούς οίκους, ναυτοπλοϊκές εταιρείες, τράπεζες, αλλά και βιοτεχνίες-βιομηχανίες με παρουσία σε πολλές πόλεις της ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας.

Δ10 Ο συσσωρευμένος πλούτος γίνεται εμφανής με την ανέγερση επιβλητικών αστικών μεγάρων δυτικής τεχνοτροπίας, στην πόλη και στα χωριά του νησιού. Οι επιδεικτικές κατασκευές αποτυπώνουν όψεις του κοινωνικού ανταγωνισμού των επιτυχημένων εμπόρων και γαιοκτημόνων της Λέσβου μεταξύ τους, καθώς και με τους αντίστοιχους ομογενείς του εξωτερικού. Ενδεικτική της αστικοποίησης της περιόδου 1880 – 1912 είναι και η δόμηση της αγοράς της πόλης της Μυτιλήνης και της προκυμαίας του νότιου λιμανιού. Πληθώρα καταστημάτων, γραφείων, καφενείων, ξενοδοχείων, επιβλητικών ναών, συνθέτουν την εικόνα της βιτρίνας της πόλης και προσδίδουν σ’ αυτή μια ευρωπαϊκή όψη.

Δ11 Την ίδια εποχή (1887) άρχισε και η οικοδόμηση του Ελληνικού Γυμνασίου Μυτιλήνης, του αντίστοιχου οθωμανικού Αυτοκρατορικού Γυμνασίου Ìdadîye(1891) και του Παρθεναγωγείου Μυτιλήνης (1898), που αποτυπώνουν την προσπάθεια της αστικής τάξης του νησιού να συνδέσει την αναβάθμιση της εκπαιδευτικής δραστηριότητας με τις νέες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες και την επιβεβαίωση του ηγετικού της ρόλου στα δρώμενα της εποχής. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η ίδρυση Λεσχών, Αναγνωστηρίων, Αδελφοτήτων, συλλόγων και πάσης φύσεως σωματείων, που εξέφραζαν τις νέες ιδεολογικοκοινωνικές αναζητήσεις. Η αστική τάξη, κατ’ αρχάς, καθώς και πλατύτερα λαϊκά στρώματα στη συνέχεια, ενστερνίζονται την ιδεολογία της Μεγάλης Ιδέας και οδηγούνται στην ωρίμανση του αιτήματος της εθνικής ολοκλήρωσης – απελευθέρωσης από την οθωμανική (τυπική πλέον) επικυριαρχία.

Κοινωνική διαστρωμάτωση και ανισότητες

Από τα μέσα τουλάχιστον του 19ου αιώνα, στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας ήταν οι εμποροκτηματίες, το ανώτερο στρώμα της λεσβιακής κοινωνίας της εποχής, που επένδυαν στην αγορά της γης και στη βιομηχανία και πολλαπλασίαζαν τα κεφάλαιά τους με τις εμπορικές δραστηριότητες, το δανεισμό και την τοκογλυφία, ενώ στη βάση της βρίσκονταν οι ακτήμονες γεωργοί και οι βιομηχανικοί εργάτες. Η απόσταση, η οποία χώριζε τους πρώτους από τους τελευταίους, που ζούσαν στα όρια της φτώχειας, ήταν τεράστια. Η τάξη αυτή, αργά αλλά σταθερά, αποκτά πολιτική συνείδηση, απεργεί και διεκδικεί και αποτελεί τη «μαγιά» για τη μετέπειτα ριζοσπαστική πολιτική διαφοροποίηση της Λέσβου, όταν μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού ενστερνίστηκε τη σοσιαλιστική ιδεολογία, γεγονός που προσέδωσε στη Λέσβο και το χαρακτηρισμό «κόκκινο νησί».

Οι επαγγελματίες, οι τεχνίτες, οι μικροέμποροι, οι κτηνοτρόφοι, οι ναυτικοί, οι αποκαλούμενοι «νοικοκυραίοι», παγιώθηκαν σταδιακά ως μεσαία στρώματα, με ικανοποιητικό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο και με την  επαγγελματική οργάνωσή τους σε συντεχνίες (ισνάφια, ρου(σ)φέτια, αδελφότητες, σωματεία).

  • Παράλληλα σημειώνεται έντονο μεταναστευτικό ρεύμα σε Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Αλεξάνδρεια, Ρουμανία, παραδουνάβιες πόλεις, μέχρι και Αμερική. Οι Λέσβιοι, εκτός από τη γεωργία και την κτηνοτροφία, στρέφονται στο εμπόριο και μεγαλουργούν.
  • Την ίδια περίοδο, στα χωριά του νησιού, οι ξωμάχοι αγρότες της Λέσβου, δουλεύουν ασταμάτητα, μαζί με τα «μπουλούκια», από ηπειρώτες και αρβανίτες μαστόρους, για να αναστήσουν τον καμένο ελαιώνα, με τις καινούργιες ξερολιθιές και το φύτεμα των νέων ελαιόδεντρων, αλλά και να ξαναχτίσουν τα καινούρια σπιτικά τους.

Δ 12 Ο Αργύρης Αδαλής, ώριμο τέκνο της εποχής αυτής της κοσμογονίας, ήρθε να εκφράσει στο πεδίο τη γνώση και τη δύναμη των νέων κοινωνικοοικονομικών συνθηκών και να προικίσει την πόλη μας και τα προάστιά της  με όλα αυτά τα μεγαλειώδη τοπόσημα που την κοσμούν και τη χαρακτηρίζουν.

Δ 13 Η ισχυρή χριστιανική Κοινότητα της πόλης δηλώνει πως μπορεί να χτίσει δημόσια κτίρια (εκπαιδευτήρια, ναούς, δημοτικά μέγαρα κλπ) αλλά και ιδιωτικά κτίσματα επίδειξης αλλά και απλής λειτουργικότητας.

Δ14 Η μελέτη της ιστορικής διαδρομής των συντεχνιών των οικοδομικών επαγγελμάτων απέδειξε την ισχυροποίηση της κοινωνικοοικονομικής θέσης των «πετράδων» από τα μέσα του 19ου αιώνα και εξής, κυρίως λόγω των νέων οικονομικών σχέσεων, που εγκαθιδρύθηκαν στην τοπική κοινωνία. Η «οικοδομική έκρηξη» της εποχής εκφράστηκε με φορείς τους ανώνυμους τεχνίτες, τους επώνυμους καλφάδες και μετέπειτα τους πτυχιούχους αρχιτέκτονες.

Όλα αυτά, όμως, δεν θα πραγματοποιούνταν χωρίς τα εργατικά χέρια, χωρίς τα συνεργεία των εργατών του λατομείου, της οικοδομής, του γραφείου. Ας τα μνημονέψουμε !!!

Σχολιασμός Διαφανειών  15-19

Αναφορές

ΣΥΝΤΕΧΝΙΑ ΤΩΝ ΚΤΙΣΤΩΝ ΤΕΚΤΟΝΩΝ

συντεχνία των οικοδόμων / συντεχνία των πετράδων /συντεχνία των εργατών οικοδομών /συντεχνία των καλφάδων/ εμπειρικοί «τζινιέρηδες» /Εργατική Αδελφότης

Ο Αρχιτέκτονας Αργύρης Αδαλής (1854-1915)

Η ζωή και το έργο του

Φανή Χιωτέλλη

Είχα την ευκαιρία να μελετήσω τη ζωή και το έργο του αρχιτέκτονα Αργύρη Αδαλή πριν από μερικά χρόνια, όταν επέλεξα να ασχοληθώ με αυτό τον ιδιαίτερο Μυτιληνιό δημιουργό. Το γεγονός που με έκανε να επιλέξω αυτό το θέμα για το ερευνητικό μου, είναι πως ο συγκεκριμένος αρχιτέκτονας, παρόλο που υπήρξε ένας από τους πιο σημαντικούς δημιουργούς του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα στη Λέσβο, παραμένει σχετικά άγνωστος, ακόμη και για τους κατοίκους της Μυτιλήνης.

O Αργύρης Αδαλής έχει διαμορφώσει σε σημαντικό βαθμό την εικόνα της πόλης της Μυτιλήνης, και τα έργα του αποτελούσαν και αποτελούν, μέχρι και σήμερα, σημεία αναφοράς. Το έργο του αποκτά μεγαλύτερη αξία, αν λάβουμε υπόψιν μας ότι, την περίοδο εκείνη, στην Μυτιλήνη δεν υπήρχαν άλλα κτίρια μνημειακής αρχιτεκτονικής, αλλά ούτε και συνεργεία που να είναι εξοικειωμένα με έργα τέτοιας κλίμακας. Παρόλα αυτά, δεν υπήρχε κανένα αρχείο ή εργασία με την καταγραφή του έργου του και, δυστυχώς, το επαγγελματικό αρχείο του ίδιου του αρχιτέκτονα δεν έχει διασωθεί, λόγω μίας πλημμύρας. Έτσι, η καταγραφή και μελέτη των έργων του έγινε μέσα από βιβλιογραφικές πηγές, προφορικές μαρτυρίες και τεκμήρια. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η βοήθεια της κ. Ντίνας Ορφανού, δισέγγονης του αρχιτέκτονα, η οποία συνέβαλε καθοριστικά, παρέχοντάς μου πληροφορίες και πρόσβαση σε ό,τι έχει διασωθεί από το προσωπικό και οικογενειακό αρχείο του αρχιτέκτονα.

Ο Αργύρης Αδαλής  γεννήθηκε στις 23 Αυγούστου του 1854. Ήταν ο μοναχογιός μίας ευκατάστατης οικογένειας της Μυτιλήνης. Ο πατέρας του, Κωνσταντίνος Αδαλής, ο οποίος καταγόταν από τα Μοσχονήσια, ήταν κάλφας και εκλεγμένο μέλος της συντεχνίας των οικοδόμων.  Φοίτησε στο Γυμνάσιο Μυτιλήνης και, μετά από εισαγωγικές εξετάσεις, πέρασε στη Φυσικομαθηματική σχολή Αθηνών. Παράλληλα, φοίτησε και στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ενώ αργότερα συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στη Γερμανία. Εκτός από ελληνικά γνώριζε γερμανικά, γαλλικά, αγγλικά και τούρκικα, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από χειρόγραφες επιστολές του και βιβλία από την προσωπική του βιβλιοθήκη.

Στην Αθήνα εργάστηκε ως βοηθός των μεγάλων αρχιτεκτόνων Theophil Hansen και Ernst Ziller. Συμμετείχε στην κατασκευή σημαντικών έργων όπως η Ακαδημία Αθηνών και το Ζάππειο Μέγαρο. Ο Ziller υπήρξε μάλιστα και καθηγητής του, καθώς δίδασκε στο Πολυτεχνείο από το 1872 μέχρι το 1883.

Επανήλθε στη Μυτιλήνη γύρω  στο 1882 και το 1883 νυμφεύθηκε την Πηνελόπη Γριμάνη. Μαζί της απέκτησε δύο παιδιά, τον Κωνσταντίνο και την Μαρία. Διέμενε μόνιμα, με την οικογένειά του, στην πατρική του κατοικία μέσα στην πόλη της Μυτιλήνης, στη συνοικία του Αγίου Θεράποντα. Αργότερα, γύρω στο 1905, έκτισε στο Ακρωτήρι (στην περιοχή Βάγιες) την εξοχική του κατοικία, που διασώζεται μέχρι σήμερα και είναι γνωστή ως «Πύργος Αδαλή» .

Ο γιος του παντρεύτηκε την Μαρίνα Σαβέλλη, που ήταν δασκάλα και καταγόταν από τα Λουτρά. Η κόρη του, η Μαρία, παντρεύτηκε τον Αθανάσιο Τριβέλλα και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Η Μαρία ήταν σοπράνο και μάλιστα υπήρξε καθηγήτρια της Μαρίας Κάλλας.

Ο δημιουργός ήρθε στην Μυτιλήνη σε μία περίοδο που η οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της πόλης βρισκόταν στο απόγειό τους. Ανέπτυξε πλούσια επαγγελματική δραστηριότητα στην πόλη της Μυτιλήνης, ανεγείροντας τα πιο σημαντικά κτίρια της χριστιανικής κοινότητας, ενώ το αρχιτεκτονικό του ιδίωμα είναι έκδηλο σε πληθώρα κατοικιών, καθώς και κτιρίων εμπορίου και βιομηχανίας, τόσο στην ίδια την πόλη, όσο και σε οικισμούς. Μάλιστα, κατά τα έτη 1899-1909 διατέλεσε μηχανικός του Δήμου Μυτιλήνης, ενώ έργο του είναι και το Δημαρχιακό Μέγαρο της πόλης.

Ένα από τα πρώτα έργα του Αργύρη Αδαλή στο νησί είναι το κτίριο του Γυμνασίου Μυτιλήνης, που βρίσκεται σε κεντρική θέση στον σημερινό ιστό της πόλης. Σχεδιάστηκε το 1887 και διακρίνεται για τη σαφήνεια αλλά και την αρμονία των μορφολογικών του στοιχείων, που το εντάσσουν στον νεοκλασικισμό, χαρίζοντας έτσι στην Λέσβο ένα κτίριο μοναδικής μορφολογικής καθαρότητας. Το δεύτερο διδακτήριο που σχεδιάστηκε από τον Αργύρη Αδαλή, το Παρθεναγωγείο Μυτιλήνης, τυπολογικά και μορφολογικά αποτελεί μια πιο λιτή εφαρμογή του προτύπου του Α΄ Γυμνασίου και γενικότερα των προτύπων παρόμοιων κτιρίων μνημειακής νεοκλασικής αρχιτεκτονικής.

Το πιο σημαντικό του έργο είναι ο Ιερός Ναός του Αγίου Θεράποντα που είναι το σήμα κατατεθέν της Μυτιλήνης,  καθώς ο επιβλητικός σε όγκο και εντυπωσιακός σε μορφή τρούλος του δεσπόζει στην πόλη και προσελκύει το ενδιαφέρον. Η ανέγερσή του ξεκίνησε το 1894 και είναι ο μεγαλύτερος ναός της Λέσβου. Συνδυάζει χαρακτηριστικά Βυζαντινού και Γοτθικού ρυθμού με στοιχεία Μπαρόκ, γεγονός που τον κάνει μοναδικό στην Ελλάδα.

Επίσης, έργα του Αδαλή αποτελούν ο Ιερός Ναός Ταξιαρχών στο Καγιάνι και ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου στον Αφάλωνα. Ο Ι. Ναός των Ταξιαρχών στο Καγιάνι αποτελεί ουσιαστικά μικρογραφία του Αγίου Θεράποντας τόσο σε τυπολογικό, όσο και σε μορφολογικό επίπεδο, ενώ ο Ι. Ναός Κοιμήσεως Θεοτόκου δεν διαθέτει τρούλο και χαρακτηρίζεται από λιγότερο περίτεχνο διάκοσμο τόσο στις όψεις, όσο και εσωτερικά.

Περνώντας στα ιδιωτικά κτίρια που σχεδίασε ο Αργύρης Αδαλής, ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατηγορία των ξενοδοχείων. Έργα του αποτελούν το ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετάνια» και το ξενοδοχείο «Λυκαβηττός», που βρίσκονται στην προκυμαία της Μυτιλήνης. Το «Μεγάλη Βρετάνια» χτίστηκε το 1895 και αποτελεί ένα εντυπωσιακό δείγμα αστικής αρχιτεκτονικής, το οποίο δεσπόζει στην περιοχή με το μνημειακό και επιβλητικό του ύφος. Επρόκειτο για ξενοδοχείο υψηλών προδιαγραφών, στο ισόγειο του οποίου λειτουργούσαν εστιατόριο και καταστήματα. Από την άλλη, το ξενοδοχείο «Λυκαβηττός», ανεγέρθηκε το 1911 και διακρίνεται για την αρμονία των μορφολογικών και διακοσμητικών του στοιχείων, που παρουσιάζουν χαρακτηριστικά νεοκλασικισμού, με εκλεκτικιστική προσέγγιση.

Φυσικά, δε θα μπορούσα να μην αναφερθώ στις ιδιωτικές αστικές κατοικίες, που αποτελούν το μεγαλύτερο, αριθμητικά, μέρος του έργου του Αργύρη Αδαλή. Στα πλαίσια της μελέτης μου κατάφερα να τεκμηριώσω 24 σωζόμενες κατοικίες, που έχουν κατασκευαστεί στον αρχοντομαχαλά, γύρω από τον Άγιο Θεράποντα, στη Σουράδα, σε οδικούς άξονες όπως οι οδοί Καβέτσου και Βουρνάζων, αλλά και σε άλλα σημεία. Ο αριθμός των κατοικιών που σχεδιάστηκαν από τον αρχιτέκτονα πρέπει να είναι σημαντικά μεγαλύτερος, πράγμα που καταλαβαίνουμε αν λάβουμε υπόψη μας τον μεγάλο αριθμό κτιρίων που έχουν ήδη κατεδαφιστεί.

Ορισμένα κτίρια είναι αναγνωρίσιμα μέχρι και σήμερα, όπως το αρχοντικό Γεωργιάδη, η οικία Βουρνάζου, που σήμερα φιλοξενεί το ξενοδοχείο Loriet και τον πύργο του Ιωάννη Γιανέλλη. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μορφολογία των κατοικιών. Σαφώς και υπάρχουν κοινά στοιχεία στη σχεδίαση και το διάκοσμο των κτιρίων, όμως ο αρχιτέκτονας έχει καταφέρει να διαφοροποιήσει κάθε έργο από τα υπόλοιπα και να του δώσει μοναδικό χαρακτήρα. Οι βασικοί άξονες που ακολουθούνται στα περισσότερα παραδείγματα, είναι η χρήση νεοκλασικισμού, συνδυασμένου με στοιχεία εκλεκτικισμού και ευρωπαϊκών ρυθμών, όπως το στυλ Second Empire και το Picturesce.

Αυτή η ποικιλομορφία προέκυψε από το συνδυασμό των ικανοτήτων και των γνώσεων του δημιουργού, με τις προσωπικές προτιμήσεις των ιδιοκτητών. Πολλοί από αυτούς έπαιρναν έμπνευση για τις κατοικίες τους από τα εμπορικά ταξίδια τους στο εξωτερικό. Μάλιστα, για ορισμένα κτίρια, όπως η κατοικία του Αποστόλου Ευστρατίου (νυν οικία Χατζηγιάννη), λέγεται πως τα σχέδια τα έφερε ο ιδιοκτήτης κατευθείαν από το εξωτερικό και ο Αργύρης Αδαλής ανέλαβε την απαραίτητη προσαρμογή τους και την κατασκευή του έργου.

Τέλος, εκτός από τα άλλα είδη κατασκευών, ο Αργύρης Αδαλής ασχολήθηκε και με την σχεδίαση βιομηχανικών κτιρίων. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιου κτιρίου, που μπορεί να τεκμηριωθεί ως έργο του, αποτελεί το βιομηχανικό συγκρότημα Βασιλείου (πλέον Βαλιάδη), που βρίσκεται στον οικισμό Λουτρά. Το συγκρότημα αποτελείται από ελαιοτριβείο, πυρηνελαιουργείο, μεγάλο κτίριο πυρηναποθήκης και μικρό σαπωνοποιείο. Γύρω από τα παραπάνω έχουν κατασκευαστεί βοηθητικά κτίρια όπως αποθήκες και ένα κτίριο κατοικίας, που χρησιμοποιούνταν από εργαζόμενους που έρχονταν από άλλα μέρη του νησιού για να δουλέψουν τους μήνες συγκομιδής της ελιάς. Πολύ σημαντικό είναι το γεγονός πως σώζεται το προσχέδιο της κάτοψης του ελαιοτριβείου του συγκροτήματος, το οποίο αποτελεί ένα από τα ελάχιστα σχέδια που έχουν διατηρηθεί και φέρουν την υπογραφή του Αργύρη Αδαλή. Το προσχέδιο αυτό ανήκει στην προσωπικό αρχείο του κ. Νίκου Βαλιάδη και παρουσιάζει την διάταξη του εξοπλισμού και των μηχανημάτων.

Ορισμένα από τα έργα που σχεδίασε ο Αργύρης Αδαλής δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η κατοικία Βασιλείου, το σχέδιο της οποίας είναι υπογεγραμμένο από τον αρχιτέκτονα και ανήκει επίσης στο αρχείο του κ. Νίκου Βαλιάδη. Η κατοικία επρόκειτο να ανεγερθεί στο οικόπεδο που βρίσκεται η σημερινή οικία Βαλιάδη, απέναντι από το κτίριο της Περιφέρειας. Το κτίριο της κατοικίας δεν κατασκευάστηκε ποτέ, όμως υλοποιήθηκε το μικρό χαμάμ που είχε σχεδιαστεί στο πίσω μέρος του οικοπέδου και διατηρείται μέχρι σήμερα.

Κατά την επαγγελματική του πορεία ο Αργύρης Αδαλής συνεργάστηκε και με άλλους σύγχρονούς του δημιουργούς. Διατηρούσε αδελφική φιλία με τον ζωγράφο Βασίλειο Ιθακήσιο, ο οποίος καταγόταν από την Μυτιλήνη και εκείνη την εποχή είχε λαμπρή σταδιοδρομία στη Σμύρνη. Ο ζωγραφικός διάκοσμος που κοσμεί το εσωτερικό αρκετών αστικών κατοικιών, έργων του Αδαλή, αλλά και την εξοχική του οικία στο Ακρωτήρι, έχουν φιλοτεχνηθεί από τον Ιθακήσιο. Ο ίδιος φιλοτέχνησε και τα πορτρέτα των παιδιών του Αδαλή, Μαρίας και Κωνσταντίνου.

Ακόμη, ο Αδαλής συνεργάστηκε, σε πολλά έργα του, με τους δύο Μυτιληνιούς αρχιτέκτονες Ασημάκη Φούσκα και Δημήτρη Μεϊμάρη. Η επίδραση που άσκησε στους δύο αυτούς δημιουργούς φαίνεται να είναι μεγάλη. Μάλιστα, όταν ο Αργύρης Αδαλής απεβίωσε το 1915, προδομένος από την καρδία του, η νεκρολογία που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Λέσβος έχει την υπογραφή του Φούσκα. Συγκεκριμένα, αναφέρονται για τον εκλιπόντα αρχιτέκτονα τα εξής:

“Ο χαράττων τὰς ἀτελεῖς ταύτας γραμμὰς, μελετήσας λεπτομερῶς, ὡς ἐκ τοῦ ἐπαγγέλματός του, τὸ καλλιτεχνικὸν ἔργον τοῦ ἀποθανόντος καλλιτέχνου, ἀποφαίνεται, ἐν πλήρει ἐπιγνώσει τῆς σημασίας τῶν λέξεων, ὅτι ἡ Λεσβιακὴ ἀρχιτεκτονικὴ θὰ φέρῃ ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν ἰσχυρῶς ἀποτυπωμένα τὰ ἴχνη τῆς ἐμπνευσμένης ἰδιοφυΐας τοῦ Αργυρίου Αδαλῆ”

Σήμερα, 110 χρόνια μετά το θάνατο του Αργύρη Αδαλή τα λόγια του Ασημάκη Φούσκα επιβεβαιώνονται στα μάτια όλων μας. Ως αρχιτέκτονας και ως Μυτιληνιά είμαι ιδιαίτερα χαρούμενη που γίνεται αυτό το αφιέρωμα – φόρος τιμής σε αυτό τον εμπνευσμένο δημιουργό, που με το έργο του διαμόρφωσε το μοναδικό χαρακτήρα της πόλης της Μυτιλήνης.

ΜΑΙΡΗ ΤΣΙΤΙΜΑΚΗ: Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ Α. ΑΔΑΛΗ ΣΤΗΝ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΒΟΥΝΑΡΑΚΙ

Η σύντομη αυτή ανακοίνωση εστιάζεται στην επέκταση της πόλης στον λόφο Βουναράκι, την περίοδο 1886-1911, όπου υπήρξε καθοριστική η συμβολή του Α. Αδαλή. Αρχειακά τεκμήρια καταδεικνύουν την ενεργό πολεοδομική δραστηριότητα του αρχιτέκτονα στη διαμόρφωση του κοιμητηρίου, της Ρυμοτόμησης της περιοχής και της χάραξης του κυρίου οδικού άξονά της.

Εξετάζουμε σύντομα το διοικητικό και οικονομικό πλαίσιο μέσα από το οποίο προέκυψε η ανάγκη επέκτασης του αστικού ιστού στην περιοχή αυτή της Μυτιλήνης.

Την δεκαετία του 1880 κατά την εφαρμογή του Κανονισμού των Αρχιερατικών Επιχορηγήσεων οι πρόκριτοι της Μυτιλήνης, θέλοντας να υποστηρίξουν οικονομικά την μητρόπολη που στερούνταν πόρων, της παραχώρησαν ορισμένα κτήματα. Στη συνέχεια μετά από διαπραγμάτευση με το Εθνικό Προσωρινό Συμβούλιο και την έκδοση δύο διαδοχικών πατριαρχικών σιγιλίων, ο Κανονισμός επιχορηγούσε τον μητροπολίτη Μυτιλήνης με 70.000 γρ. ετησίως, από τα οποία ήταν υποχρεωμένος να καταβάλλει ετησίως 15.000 γρ. στα ΦΚΜ.

Η δράση των ΦΚΜ, σταδιακά θα επεκταθεί σε αρκετούς τομείς πέραν της διοίκησης και της οικονομικής διαχείρισης των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και του νοσηλευτηρίου, το οποίο την περίοδο εκείνη στεγάζεται σε κτήριο απέναντι από τον Άγιο Θεράποντα.

Τον Ιούλιο του 1886 εγκαινιάζεται η συνεργασία του Α. Αδαλή με τα ΦΚΜ κατά τον σχεδιασμό και την ανέγερση του κτηρίου του Γυμνασίου Μυτιλήνης. Εκτός από τον σχεδιασμό κτηριακών έργων, παρουσιάζει και άλλες ενδιαφέρουσες πτυχές, όπως η ενασχόλησή του με την τοπογράφηση και την χάραξη οικοπέδων της περιοχής Βουναράκι, ιδιοκτησίας των ΦΚΜ.

Το έτος 1881, στην κορυφή του λόφου Βουναράκι στο προϋπάρχον ναΐδριο του Αγίου Παντελεήμονα, αποφασίσθηκε να ιδρυθεί το Νεκροταφείο Μυτιλήνης σε γήπεδο ιδιοκτησίας του Νοσοκομείου. Καθοριστικό ρόλο στην επιλογή του συγκεκριμένου χώρου έπαιξαν δύο παράγοντες:

  • η χορηγία του εφοπλιστή Ιακώβου Σταθοπούλου για την ανέγερση κοιμητηριακού ναού,
  • οι τεταμένες σχέσεις του Πατριαρχείου με την Οθωμανική εξουσία λόγω του Προνομιακού Ζητήματος (1882-1884), οι οποίες δεν ευνοούσαν την εξαρχής ανέγερση Κοιμητηριακού ναού.

Παράλληλα με τις εργασίες που εστιάζονται στην ίδρυση του Κοιμητηρίου, το σχέδιο του οποίου συντάσσει ο Α. Αδαλής, σύμφωνα με τα πρακτικά Εφορείας των ΦΚΜ, καταρτίζεται ευρύτερο τοπογραφικό της περιοχής στο οποίο καθορίζονται γήπεδα προς πώληση.

Οι καταγραφές στα πρακτικά της Εφορείας των ΦΚΜ, μας επιτρέπουν να προσεγγίσουμε τον μηχανισμό ενός άτυπου πολεοδομικού σχεδιασμού σε ιδιωτική έκταση. Καθορίζονται οι τιμές των οικοπέδων, ο τρόπος πώλησης (με προκαταβολή), όπως και η αμοιβή του Α. Αδαλή για τη σύνταξη του τοπογραφικού (2% επί της αξίας των).

Σύμφωνα με τα πρακτικά του έτους 1911, οι αδελφοί Καψιμάλη πρότειναν στην Εφορεία των ΦΚΜ την χορηγία ποσού 500 οθωμανικών λιρών για την κατασκευή της οδού αγίου Παντελεήμονος και την συντήρησή του.

Η Εφορεία αποδεχόμενη την δωρεά, υλοποιεί την χάραξη της οδού σε συνεργασία με τον αρμόδιο Νομομηχανικό Τζ. Αριστάρχη, η οποία δημοσιεύεται στον χάρτη της Μυτιλήνης στο βιβλίο INSCRIPTIONES INSYLARYM MARIS AEGAEI του Γουλιέλμου Πάτον του 1899

Ωστόσο ένα τεκμήριο του άτυπου πολεοδομικού σχεδιασμού των πρώτων οικοδομικών τετραγώνων (από την σημερινή πλατεία της Αλυσίδας, μέχρι την σημερινή οδό Ζακύνθου), αποτυπώνεται στο σχέδιο ρυμοτομίας της πόλεως Μυτιλήνης του Αρ. Ζάχου.

Προσεγγίσαμε μια σημαντική αλλά όχι πλήρως διερευνημένη πτυχή της δράσης του Α. Αδαλή, η οποία συνέβαλε στην επέκταση του αστικού ιστού της Μυτιλήνης.

Ελπίζουμε η έρευνα που συνεχίζεται, να αναδείξει και άλλα στοιχεία σημαντικά για το έργο του σημαντικού αρχιτέκτονα και την ανάπτυξη της πόλης της Μυτιλήνης.